Loader

Παιδική κακοποίηση: Όσα δεν βλέπουμε, όσα δεν ακούμε και πού μπορούμε να ζητήσουμε βοήθεια.

«Έλα μωρέ, παιδί είναι, δεν καταλαβαίνει».

Πόσοι από εμάς έχουμε υπάρξει αποδέκτες μιας τέτοιας φράσης; Πόσοι την έχουμε ακούσει ως δικαιολογία σε κάτι που παρατηρήσαμε; Ενδεχομένως χωρίς να το συνειδητοποιούμε να την χρησιμοποιούμε και οι ίδιοι;

Ο Νοέμβριος μάς δίνει τρεις διαδοχικές ημέρες να στρέψουμε την προσοχή μας στην ασφάλεια, αξιοπρέπεια και ευημερία των παιδιών.

Στις 18 Νοεμβρίου τιμάται η Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη και την Θεραπεία της Σεξουαλικής Εκμετάλλευσης, Κακοποίησης και Βίας κατά των Παιδιών. Η 19η Νοεμβρίου είναι αφιερωμένη στην Παγκόσμια Ημέρα κατά της Κακοποίησης των Παιδιών. Καθώς και οι 20 Νοεμβρίου πρόκειται για την Παγκόσμια Ημέρα του Παιδιού.

Τρεις ημερομηνίες, τρεις διαφορετικές αφορμές, αλλά ένας στόχος: Την ενεργοποίηση κυβερνήσεων, οργανώσεων και όλων των μελών της κοινωνίας για την ενίσχυση της προστασίας και υποστήριξης κάθε παιδιού -θύματος κακοποίησης ή όχι- ανεξαρτήτως καταγωγής, φύλου, κοινωνικής ή οικονομικής κατάστασης, προωθώντας το δικαίωμα τους στην προστασία, την υγεία, την εκπαίδευση, την αξιοπρέπεια και την ευκαιρία να μεγαλώσουν σε ασφαλή περιβάλλοντα. Γιατί κανένα παιδί δεν πρέπει να μεγαλώνει υπό τον φόβο της βίας. 

Παρότι οι ημέρες αυτές αποτελούν μια υπενθύμιση για όλους μας,  η προστασία των παιδιών δεν μπορεί και δεν πρέπει να περιορίζεται σε επετειακές αναφορές. Αποτελεί καθημερινή ευθύνη όλων μας.

Γιατί όμως ένα τόσο προφανές ζήτημα να χρειάζεται υπενθύμιση;

Συχνά ως ενήλικες αντιμετωπίζουμε τα παιδιά ως όντα τα οποία δεν αντιλαμβάνονται πραγματικά όσα συμβαίνουν γύρω τους. Θεωρούμε ότι ξεχνούν εύκολα, ότι δεν κατανοούν τη σοβαρότητα των καταστάσεων ή ότι δεν επηρεάζονται από όσα συμβαίνουν μέσα στο οικογενειακό τους περιβάλλον.

Στην πραγματικότητα, όμως, τα παιδιά είναι σφουγγάρια που μπορεί να μην έχουν πάντοτε τις λέξεις για να περιγράψουν όσα βιώνουν, όμως αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι αντιλαμβάνονται,  αισθάνονται αλλά και επηρεάζονται βαθύτατα από τις εμπειρίες των οποίων είναι όχι μόνο αποδέκτες αλλά και παρατηρητές.

Συγκεκριμένα στην περίπτωση, όπου ένα παιδί βιώνει κακοποίηση στην ευαίσθητη αυτή περίοδο της ανάπτυξης του, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι τα σημάδια δεν είναι πάντοτε ορατά και ούτε οι επιπτώσεις της κακοποίησης σταματούν απαραίτητα όταν η περίοδος της παιδικής ηλικίας τελειώσει. Επιστημονικές έρευνες αναδεικνύουν ότι οι εμπειρίες κακοποίησης μπορούν να αφήσουν μακροχρόνια σημάδια  τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία, με ιδιαίτερη έμφαση στη συναισθηματική ανάπτυξη και στην ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων ακόμα και στην ενήλικη ζωή.

Το γεγονός, λοιπόν, ότι ένα παιδί δεν μπορεί πάντα να εξηγήσει τι του συμβαίνει, δεν σημαίνει ότι δεν του συμβαίνει και τίποτα.

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για παιδική κακοποίηση;

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ως παιδική κακοποίηση ορίζονται όλες οι μορφές σωματικής, συναισθηματικής και σεξουαλικής κακοποίησης, καθώς και η παραμέληση και η εκμετάλλευση ανηλίκων για εμπορικούς σκοπούς. Όταν, λοιπόν, στα πλαίσια μιας σχέσης ευθύνης, εμπιστοσύνης και δύναμης (όπως γονέα/φροντιστή- παιδιού),  προκύπτουν τέτοιου είδους συμπεριφορές, προκαλώντας  βλάβη στην ανάπτυξη ενός παιδιού, τότε μιλάμε για κακοποίηση. 

Και η κακοποίηση μπορεί να πάρει πολλές μορφές:

Σωματική κακοποίηση: Περιλαμβάνει κάθε εσκεμμένη πράξη πρόκλησης σωματικής βλάβης σε ένα παιδί ή πιθανής έκθεσής του σε κίνδυνο όπου μπορεί να υπάρξει σωματική βλάβη. Μπορεί να εκδηλωθεί είτε ως μεμονωμένο περιστατικό είτε ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο περιστατικών. Χτυπήματα, σπρωξίματα, εγκαύματα, βίαιη τιμωρία και άλλες μορφές σωματικής επίθεσης αποτελούν μερικά παραδείγματα.

Σεξουαλική κακοποίηση: Αφορά την εμπλοκή ενός παιδιού σε σεξουαλικές πράξεις ή δραστηριότητες στις οποίες δεν είναι σε θέση να κατανοήσει και να συναινέσει. Πολλοί θεωρούν ότι αυτή η μορφή περιορίζεται στη σωματική επαφή, ωστόσο η έκθεση ανήλικου σε σεξουαλικό περιεχόμενο, η διαδικτυακή εκμετάλλευση ή η σεξουαλική παρενόχληση αποτελούν διαφορετικές εκφάνσεις σεξουαλικής κακοποίησης.

Συναισθηματική ή ψυχολογική κακοποίηση: Περιλαμβάνει συμπεριφορές που υπονομεύουν συστηματικά την αίσθηση ασφάλειας, την αυτοεκτίμηση και τη συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Η συνεχής υποτίμηση, οι απειλές, η ταπείνωση, η απόρριψη, ο εκφοβισμός, η τρομοκράτηση και η συστηματική απαξίωση δεν αποτελούν απλώς «αυστηρή διαπαιδαγώγηση» αλλά κακοποιητικές συμπεριφορές.

Παραμέληση: Συχνά η μορφή αυτή παραβλέπεται ως μορφή κακοποίησης. Πρόκειται για την αποτυχία κάλυψης βασικών αναγκών του παιδιού, όπως η επαρκής τροφή, η ένδυση, η ασφαλής στέγαση, η ιατρική φροντίδα, η εκπαίδευση, η επίβλεψη, ακόμα και η συναισθηματική υποστήριξη. Δεν αφορά απλώς μια μεμονωμένη δυσκολία ή την οικονομική αδυναμία μιας οικογένειας, αλλά την έλλειψη της αναγκαίας φροντίδας και προστασίας που κάθε φροντιστής οφείλει να παρέχει στο παιδί.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι παραπάνω μορφές δεν εμφανίζονται πάντα μεμονωμένα. Ένα παιδί μπορεί να βιώνει περισσότερες από μία μορφές κακοποίησης ταυτόχρονα, ενώ η συναισθηματική επιβάρυνση μπορεί να υπάρχει ακόμη και όταν δεν υπάρχουν εμφανή σωματικά σημάδια.

Αξίζει, επίσης, να αναφερθεί ότι η παιδική κακοποίηση δεν αφορά αποκλειστικά τη βία που ασκείται άμεσα στο ίδιο το παιδί. Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου υπάρχει ενδοοικογενειακή ή συντροφική βία, ακόμη και όταν δεν αποτελεί τον άμεσο αποδέκτη της, μπορεί να βιώνει εξίσου σημαντική συναισθηματική και ψυχολογική επιβάρυνση. Η έκθεση σε περιστατικά βίας μεταξύ των γονέων, είτε μέσα από την άμεση παρατήρησή τους είτε μέσα από την αντίληψη του φόβου, των απειλών και της έντασης που επικρατούν στο σπίτι, μπορεί να επηρεάσει την αίσθηση ασφάλειας και τη συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Επομένως, η προστασία των παιδιών προϋποθέτει και την αναγνώριση της βίας που εκτυλίσσεται στο οικογενειακό τους περιβάλλον, ακόμη και όταν δεν στρέφεται άμεσα εναντίον τους.

Οι επιπτώσεις δεν είναι πάντα άμεσες ούτε ορατές

Η παιδική ηλικία αποτελεί μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο για τη σωματική, γνωστική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη. Οι δυσχερείς εμπειρίες που βιώνει ένα παιδί, ιδίως όταν επαναλαμβάνονται και προέρχονται από άτομα τα οποία προσωποποιούν το κέντρο ασφάλειας και φροντίδας του, μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο γύρω του.

Οι επιπτώσεις της κακοποίησης δεν είναι ίδιες για όλα τα παιδιά. Εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες, όπως η ηλικία κατά την οποία ξεκίνησε η κακοποίηση, η διάρκεια και η σοβαρότητά της, η ύπαρξη υποστηρικτικών σχέσεων και η δυνατότητα πρόσβασης σε έγκαιρη βοήθεια.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι επιπτώσεις εκδηλώνονται άμεσα, μέσα από φόβο, άγχος, δυσκολίες στον ύπνο, ευερεθιστότητα, απόσυρση ή αλλαγές στη συμπεριφορά. Σε άλλες, μπορεί να εμφανιστούν ή να γίνουν πιο έντονες αργότερα, κατά την εφηβεία ή την ενήλικη ζωή.

Έρευνες διαπιστώνουν ότι κακοποιητικές συμπεριφορές κατά την διάρκεια της παιδικής ηλικίας συνδέονται με μια σειρά δυσμενών εκβάσεων στην υγεία στη μετέπειτα ενήλικη ζωή του ατόμου:

(1) Επιπτώσεις στην Ψυχική Υγεία

Η έκθεση σε κακοποιητικές εμπειρίες κατά την παιδική ηλικία έχει συσχετιστεί με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης

  • Κατάθλιψης: Η συναισθηματική κακοποίηση παρουσιάζει ιδιαίτερα ισχυρή συσχέτιση με την εμφάνιση καταθλιπτικών διαταραχών. Ακολουθούν η παραμέληση και η σωματική κακοποίηση.
  • Αγχώδους διαταραχής: Αυξημένη ευαλωτότητα στην εμφάνιση αγχωδών διαταραχών.
  • Μετατραυματικού στρες (PTSD): Δυσκολίες στην αντιμετώπιση και επεξεργασία τραυματικών εμπειριών.
  • Διαταραχών της διάθεσης: Αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης καταθλιπτικής ή διπολικής διαταραχής.
  • Διαταραχών προσωπικότητας: Συσχέτιση με αυξημένη ευαλωτότητα στην εμφάνιση οριακής και αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας.


(2) Επιπτώσεις στη συμπεριφορά και την καθημερινή ζωή

Οι έρευνες αναδεικνύουν επίσης αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης:

  • Χρήσης και κατάχρησης ουσιών: Μεγαλύτερη ευαλωτότητα στη χρήση αλκοόλ και άλλων ουσιών.
  • Αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών: Αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονικού ιδεασμού και απόπειρας αυτοκτονίας.
  • Επικίνδυνων σεξουαλικών συμπεριφορών: Μεγαλύτερη πιθανότητα υιοθέτησης συμπεριφορών που ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο τη σεξουαλική υγεία.

(3) Επιπτώσεις στην πορεία της ψυχικής υγείας

Η παιδική κακοποίηση δεν συνδέεται μόνο με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης ψυχικών διαταραχών, αλλά και με δυσκολότερη πορεία τους στη μετέπειτα ζωή.

Ειδικότερα, έχει συσχετιστεί με:

  • Πρωιμότερη εμφάνιση συμπτωμάτων: Η κατάθλιψη εμφανίζεται κατά μέσο όρο τέσσερα χρόνια νωρίτερα σε άτομα με ιστορικό παιδικής κακοποίησης.
  • Μεγαλύτερη ένταση των συμπτωμάτων: Τα άτομα ενδέχεται να παρουσιάζουν σοβαρότερη συμπτωματολογία.
  • Συχνότερες υποτροπές: Αυξημένη πιθανότητα επανεμφάνισης καταθλιπτικών επεισοδίων.
  • Δυσκολότερη θεραπευτική αντιμετώπιση: Έχει παρατηρηθεί χαμηλότερη ανταπόκριση σε φαρμακευτική αγωγή και ψυχοθεραπεία σε άτομα με ιστορικό παιδικής κακοποίησης.

(4) Επιπτώσεις στη σωματική υγεία

Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες δεν περιορίζονται στην ψυχική υγεία. Η παιδική κακοποίηση και παραμέληση έχουν επίσης συσχετιστεί με αυξημένη ευαλωτότητα σε προβλήματα σωματικής υγείας, όπως:

  • Καρδιαγγειακές παθήσεις: Στεφανιαία νόσος και έμφραγμα του μυοκαρδίου.
  • Αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια.
  • Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2.
  • Αναπνευστικές παθήσεις: Όπως το άσθμα.
  • Ορισμένες μορφές καρκίνου.

Επιπλέον, οι δυσμενείς εμπειρίες κατά την παιδική ηλικία έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο πρόωρης θνησιμότητας και μειωμένο προσδόκιμο ζωής.

Γιατί ένα παιδί μπορεί να μην μιλήσει;

Ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στην αναγνώριση της παιδικής κακοποίησης είναι η δυσκολία του ίδιου του παιδιού να αποκαλύψει αυτό που συμβαίνει.

Ο φόβος, η ντροπή, η ενοχή, η απειλή αντιποίνων, η συναισθηματική εξάρτηση από τον δράστη ή η ανησυχία ότι θα διαλυθεί η οικογένειά του μπορεί να το αποτρέψουν από το να μιλήσει. Ιδιαίτερα όταν το πρόσωπο που ασκεί βία είναι γονέας ή άλλο οικείο πρόσωπο, το παιδί μπορεί να βιώνει αντιφατικά συναισθήματα: να φοβάται, αλλά ταυτόχρονα να αγαπά και να χρειάζεται τον ίδιο άνθρωπο. Επιπλέον, τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μην έχουν το αναπτυξιακό ή γλωσσικό επίπεδο που απαιτείται για να περιγράψουν με σαφήνεια όσα βιώνουν. Άλλα μπορεί να εκφράζουν τη δυσφορία τους μέσα από τη συμπεριφορά τους, χωρίς να είναι σε θέση να εξηγήσουν την αιτία.

Αυτό καθιστά ιδιαίτερα σημαντικό τον ρόλο των ενηλίκων που βρίσκονται κοντά στα παιδιά: γονέων, εκπαιδευτικών, επαγγελματιών υγείας, κοινωνικών λειτουργών και άλλων προσώπων φροντίδας. 

Αλλαγές στη συμπεριφορά όπως:

  • έντονη απόσυρση, 
  • φόβος απέναντι σε συγκεκριμένα πρόσωπα, 
  • ανεξήγητοι τραυματισμοί, 
  • παλινδρομήσεις σε προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια 
  • επίμονες δυσκολίες στον ύπνο και στη σχολική λειτουργικότητα 

Mπορoύν να αποτελούν ενδείξεις ότι ένα παιδί χρειάζεται υποστήριξη.

Ωστόσο, καμία μεμονωμένη συμπεριφορά δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι έχει συμβεί κακοποίηση. Οι ενδείξεις χρειάζονται προσεκτική αξιολόγηση από κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες, χωρίς βιαστικά συμπεράσματα ή πιεστικές ερωτήσεις προς το παιδί.

Η Πρόληψη και η Προστασία Είναι Συλλογική Ευθύνη

Η πραγματική έκταση της παιδικής κακοποίησης στην Ελλάδα παραμένει δύσκολο να προσδιοριστεί, καθώς δεν υπάρχει ακόμη ενιαίο εθνικό σύστημα καταγραφής όλων των περιστατικών. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη ελληνική έρευνα με τη συμμετοχή 493 μαιών, το 17,1% δήλωσε ότι δεν είχε αναφέρει περιστατικά στα οποία είχε υποψιαστεί κακοποίηση. Το εύρημα αυτό αναδεικνύει ότι ακόμη και όταν υπάρχουν ενδείξεις, η αναφορά τους δεν είναι πάντα δεδομένη.

Η προστασία των παιδιών δεν αφορά μόνο τους ειδικούς. Είναι συλλογική ευθύνη να αναγνωρίζουμε τις ενδείξεις, να μην αγνοούμε τις ανησυχίες μας και να γνωρίζουμε πού μπορούμε να απευθυνθούμε για καθοδήγηση ή αναφορά ενός περιστατικού. 

Στην W.I.N. Hellas ορμώμενοι από τις διαδοχικές αυτές Παγκόσμιες Ημέρες αναγνωρίζουμε και επιθυμούμε να αναδείξουμε το έργο και την φροντίδα που δίνεται σε κάθε οργανισμό για την στήριξη όχι μόνο των παιδιών αλλά και των οικογενειών τους: 

Πού μπορούμε, λοιπόν, να απευθυνθούμε στην Ελλάδα;

  • 1056 – Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή SOS για τα Παιδιά: Ή αλλιώς το γνωστό σε όλους «Το Χαμόγελο του Παιδιού» πρόκειται για γραμμή που λειτουργεί δωρεάν, όλο το εικοσιτετράωρο, κάθε ημέρα του χρόνου. Δέχεται αναφορές για παιδιά που βρίσκονται σε κίνδυνο, ακόμη και ανώνυμα, και παρέχει υποστήριξη, καθοδήγηση και δυνατότητα ενεργοποίησης διαδικασιών άμεσης προστασίας, καθώς και ασφαλή φιλοξενία.
  • 116111 – Ευρωπαϊκή Γραμμή Υποστήριξης Παιδιών και Εφήβων: Η γραμμή αυτή λειτουργεί από «Το Χαμόγελο του Παιδιού» παρέχοντας δωρεάν συμβουλευτική και ψυχολογική υποστήριξη σε παιδιά, εφήβους ακόμα και ενήλικες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες ή χρειάζονται κάποιον να μιλήσουν.
  • 1107 – Εθνική Γραμμή Παιδικής Προστασίας: Παρέχει ενημέρωση, συμβουλευτική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη για ζητήματα που αφορούν παιδιά και εφήβους. Διασυνδέει με αρμόδιες κοινωνικές υπηρεσίες και δέχεται ή διαβιβάζει αναφορές για παιδιά που βρίσκονται σε κίνδυνο.
  • 10454 – Γραμμή Παιδιών ΕΛΙΖΑ: Απευθύνεται κυρίως σε επαγγελματίες που εργάζονται με παιδιά και εφήβους και χρειάζονται συμβουλευτική καθοδήγηση για την αναγνώριση, την αξιολόγηση και τη διαχείριση περιστατικών κακοποίησης ή παραμέλησης. Επίσης, έχουν ιδρύσει και λειτουργούν μονάδες φροντίδας για την ασφάλεια των παιδιών.
  • 11525 – Γραμμή Βοήθειας «Μαζί για το Παιδί»: Παρέχει δωρεάν συμβουλευτική και ψυχολογική υποστήριξη σε παιδιά, εφήβους, γονείς και εκπαιδευτικούς. Παράλληλα, προσφέρουν προγράμματα κοινωνικής στήριξης ευάλωτων οικογενειών, τα οποία περιλαμβάνουν ενίσχυση για διάφορες ανάγκες όπως, την αγορά τροφίμων και ειδών πρώτης ανάγκης, ιατρικές εξετάσεις, και εκπαιδευτική ενίσχυση παιδιών. 
  • 10201 – Γραμμή της Ελληνικής Αστυνομίας για την Προστασία Ανηλίκων: 24ωρη τηλεφωνική γραμμή που λειτουργεί κάθε ημέρα του χρόνου, που αποτελεί δίαυλο επικοινωνίας για ζητήματα που αφορούν την προστασία ανηλίκων.

Η αναζήτηση βοήθειας δεν χρειάζεται να περιμένει μέχρι να υπάρξει απόλυτη βεβαιότητα για το τι έχει συμβεί. Όταν υπάρχει ανησυχία για την ασφάλεια ενός παιδιού, η ενημέρωση και επικοινωνία με έναν αρμόδιο φορέα μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για την προστασία του.

Τέτη Κούτλα

Ψυχολόγος, Τμήμα Ψυχολογίας, W.I.N. HELLAS